All about Punjab, Unique name and Ancient History-ਪੰਜਾਬ

All about Punjab, Unique name and Ancient History/ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇ ਬਣਿਆ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ?

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ- ਜਸਬੀਰ ਵਾਟਾਂਵਾਲੀਆ

ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ-

ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ, ਤਾਹੀਉਂ ਕਹਿਣ ਪੰਜਾਬ ।
ਰਾਵੀ, ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਜੀ, ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ।

ਪੰਜਾਬ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਝੱਖੜਾਂ ਅਤੇ ਤੂਫਾਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਟੋਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਸਾਰੇ ਹੀ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿਚੋਂ  ਪੰਜਾਬ…ਪੰਜਾਬ…ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਵਾਜ ਅੱਜ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਗੂੰਝਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ।

ਗੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਦੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ‘ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ’ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ’ ਭਾਵ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 205,344 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ 2023 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ 127 ਮਿਲੀਅਨ (12.7 ਕਰੋੜ) ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ।
​

ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ/ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

1. ਮਾਝਾ 2. ਮਾਲਵਾ 3. ਦੋਆਬਾ

1. ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ

ਮਾਝਾ (Majha) ਮਾਝਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਮਾਝਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ “ਮਝਲਾ” ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਮਾਝੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ।
1 ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 2 ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ 3 ਤਰਨ ਤਾਰਨ 4 ਪਠਾਨਕੋਟ।

ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅ੍ਰਮਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖਾਸ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਮਾਝੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨਾ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਕੁ ਸਬਜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵੀ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਲੋਕ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

2. ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਲਵਾ (Malwa)

ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਮਾਲਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਮਾਲਵ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਤੋਂ ਨਾਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ 12 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ।

1. ਬਠਿੰਡਾ 2. ਮਾਨਸਾ 3. ਮੁਕਤਸਰ 4. ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ 5. ਬਰਨਾਲਾ 6. ਫਰੀਦਕੋਟ 7. ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ 8. ਮੋਗਾ 9. ਲੁਧਿਆਣਾ 10. ਸੰਗਰੂਰ 11. ਪਟਿਆਲਾ 12. ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ।

ਮਾਲਵਾ (Malwa) ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ (ਕਪਾਹ, ਗੰਨਾ, ਝੋਨਾ, ਆਦਿ ਹਨ) । ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਰੇਤਲੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲੱਗਭਗ ਨਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ (ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਾ) ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜਾਰਿਆ।

3. ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੋਆਬਾ (Doaba) ਖੇਤਰ

ਦੋਆਬਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ “ਦੋ ਆਬਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਕਾਰ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ”। ਇਹ ਦੋ ਆਬਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ 6 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ।
1. ਜਲੰਧਰ 2. ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 3. ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ 4. ਰੋਪੜ (ਰੂਪਨਗਰ), 5. ਕਪੂਰਥਲਾ 6. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ।

ਦੋਆਬਾ (Doaba) ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਜਾਊ ਖਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ (ਕਣਕ, ਝੋਨਾ, ਆਲੂ, ਮੱਕੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜੀਆਂ ਹਨ)। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ (ਜਲੰਧਰ-ਸਪੋਰਟਸ ਇੰਡਸਟਰੀ ਹੈ)। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਆਵਾਸ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਰਲੇਵਾਂ ਹੈ।

​
ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੋਈ ਵੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

1947 ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੋਈ ਵੰਡ ਤੋਂ , ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਹ ਦੂਜੀ ਮੁੱਖ ਵੰਡ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2. ਹਿਮਾਚਲ 3. ਹਰਿਆਣਾ

1. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ –

ਇਸ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਹਰਿਆਣੇ ਨਾਲ ਰੌਲ਼ਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਨੂੰ ਵਕਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯੂਨੀਅਨ ਟੈਰੀਟਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

2. ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼:

ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 55,673 ਕਿਮੀ. ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

3. ਹਰਿਆਣਾ:

ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਵੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕੇ ਸਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।  ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 44,212 ਕਿਮੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ।

ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ?

ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਥਾਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਿਲਤ ਨਾਂ

ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ “ਪੰਜ + ਆਬ” ਭਾਵ ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ (ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ )ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਯਾਤਰੀ ਇਬਨ ਬੱਤੂਤਾ ਨੇ (1333 ਈਸਵੀ ਵਿਚ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ‘ਬਾਬਰ ਨਾਮਾ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
​

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਂ

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖੀ ਫ਼ਹਿਰਿਸਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
​
1. ਮਲੂਹਾ 2. ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ 3. ਮਾਲਵਾ 4. ਪੈਂਟਾਪੋਟੇਮੀਆ 5. ਹਿੰਦੂਸ/ਹੋਡੂ 6. ਟੱਕ ਦੇਸ਼ 7. ਪੰਜਾਬ

1. ਮਲੂਹਾ (Meluhha):

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ 3000-2500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ, ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਅਤਾ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਹੜਪਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੌਰਾਨ (ਲਗਭਗ 3000-2500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ) ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਂ ਇਰਾਕ ਦੇ ਸੁਮੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਕਾਦੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
​

ਮਲੂਹਾ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ

ਮਲੂਹਾ ਤੋਂ ਭਾਵ “ਮਲਾਹਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼” । ਉਹ ਦੇਸ਼ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆ ਜਾਂ ਬੇੜੇ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ​ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬਾ, ਲੱਕੜ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ, ਲਾਖ, ਮਣਕੇ, ਕਾਰਨੇਲੀਅਨ ਪੱਥਰ, ਅਨਾਜ਼ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਆਦਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਅਸੁਰ ਰਾਜਾ ਅਸ਼ੂਰਬਨੀਪਾਲ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

2. ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ:

ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਭਾਵ ਕਿ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜੋ ਕਿ (ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਤੱਕ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇਹ ਨਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਂ 1500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

3. ਮਾਲਵਾ (Malwa):

ਮਾਲਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਂ ਹੈ। ਕਰੀਬ 300 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਸਿੱਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਮੱਲਵ ਜਾਂ ਮਾਲਵ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

ਮਾਲਵਾ ਉਥਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ

ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਈਸਵੀ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ (ਲੁਧਿਆਣਾ, ਬਠਿੰਡਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਸੰਗਰੂਰ, ਮੋਗਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਆਦਿ) ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।
​

4. ਪੈਂਟਾਪੋਟੇਮੀਆ (Pentapotamia):

100-200 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਗ੍ਰੀਕ ਲੇਖਕਾਂ (ਅਰੀਅਨ, ਟੌਲਮੀ) ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ “ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ” ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਗ੍ਰੀਕ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਂ ਅਲੈਕਜ਼ੰਡਰ ਦੇ ਹਮਲੇ (326 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
​

ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ

326 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 200 ਈਸਵੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਅਲੈਕਜ਼ੰਡਰ ਦਾ ਪੋਰਸ (ਪੁਰੂ) ਨਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗ੍ਰੀਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਸ ਮੌਕੇ, ਮਾਲਵ (Malloi), ਆਕਸੀ (Oxydrakai), ਸਾਬਾਰਤੇਨੀ (Sabarotenae) ਅਤੇ ਪੁਰੂ (Porus ਦੇ ਲੋਕ) ਆਦਿ ਕਬੀਲੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਨਕਸ਼ੇ ਤੇ ਚਿਹਨਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੰਜਾਬ ਬਣ ਗਿਆ।
​

5. ਹਿੰਦੂਸ/ਹੋਡੂ (Hindus/Hodu):

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਾਰਸੀ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲੀ ਨਾਂ (Hindus) ਜਾਂ ਹੋਡੂ (Hodu) ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ 500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ​

ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ

ਇਹ ਨਾਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ “ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ” ਅਤੇ “ਹਿੰਦੀ” ਸ਼ਬਦ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧੁ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ (ਪੰਜਾਬ-ਸਿੰਧ) ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ “ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ” ਬਣਿਆ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।
​

6. ਟੱਕ ਦੇਸ਼ (Tafak/Tak desh):

ਟੱਕ ਦੇਸ਼ (Tak Desh) ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਧ ਕਾਲੀਨ ਨਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਅਰਬ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਚੱਚਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਾਂ ਟੱਕ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਲਗਭਗ 800-1200 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

ਉਥਾਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਟੱਕ ਨਾਂ ਟੱਕ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਆ, ਜੋ ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਅਰਬ ਯਾਤਰੀ ਸੁਲੇਮਾਨ ਅਤੇ ਅਲ-ਮਸੂਦੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਟੱਕ ਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ। ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਹਿਊਨਸਾਂਗ ਨੇ (631-643 ਈਸਵੀ ਵਿਚ) ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਟੱਕ ਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ (13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ) ਚੱਚਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੱਧ ਹਿੱਸੇ (ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ) ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਟੱਕ ਲੋਕ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ।
​

7. ਪੰਜਾਬ:

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ 1500 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੈ। ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲ ਗਈ।

ਇਸ ਆਰਟੀਕਲ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਪਰਪਲਿਕਸਿਟੀ ਏ ਆਈ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।