ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਘੜੀ ਦਾ 60 ਮਿੰਟ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ?
ਕੀ ਤੁਹਾਨੂ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਘੜੀ ਦਾ 60 ਮਿੰਟ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੋਸਟ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹ ਸਕੋਗੇ। ਸੋਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ (ਅੱਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਇਰਾਕ) ਵਿੱਚ ਦਜ਼ਲਾ ਅਤੇ ਫਰਾਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ।ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ – ਲਿਖਤ, ਕਾਨੂੰਨ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ, ਪਹਿਲੇ ਰਾਜ, ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਖੇਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ।
ਸੋਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ
ਸੋਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਲਗਭਗ 4000–2000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਦਜ਼ਲਾ ਅਤੇ ਫਰਾਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਡੇ‑ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਵੇਂ ਉਰੁਕ, ਉਰ, ਲਾਗਾਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉੱਭਰੀ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਮੇਰ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਛੋਟੇ‑ਛੋਟੇ ਨਗਰ‑ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।ਸੋਮੇਰੀਅਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਦੇਵਤਾਵਾਦੀ ਗਏ। ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ “ਜਿਗੂਰਤ” (step‑pyramid ਵਰਗੇ ਮੰਦਰ) ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਿਆਂਤਰਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਰ ਦੇ ਜਿਗੂਰਤ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਰਥਿਕ ਬਣਤਰ
ਸੋਮੇਰੀਅਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਪੰਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਾ, ਮੰਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ , ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਾਰੀਗਰ, ਵਪਾਰੀ, ਸੰਤਾਂ, ਵਰਗੇ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਵਰਗ ਸਨ। ਸੋਮੇਰੀਅਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਿਰਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਵਪਾਰਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਜਨੀਤਕ ਢਾਂਚਾ
ਸੋਮੇਰੀਅਨ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਪਾਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਕੜ, ਧਾਤ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੇਬਲੋਨੀਅਨ ਵਰਗੇ ਕਨੂੰਨ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ , ਵਿਆਹ, ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਦੰਡਾਂ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਨਿਯਮ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਲਿਖਤ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਘੜੀ ਦੇ 60 ਮਿੰਟਾਂ ਅਤੇ 360 ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ
ਸੋਮੇਰੀ ਲੋਕ “ਮੇਖੀ ਲਿਖਤ” (cuneiform) ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਜੋ ਤਿਕੋਣ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੜੀ ਦੇ 60 ਮਿੰਟਾਂ ਅਤੇ 360 ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਸੋਮੇਰੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਬਲੀ (ਅਕਕਾਦੀ/ਬੇਬਲੋਨੀ) ਗਣਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ।
60 ਮਿੰਟ ਅਤੇ “ਸੱਠਵਾਂ ਪੈਮਾਨਾ”
ਸੋਮੇਰੀ ਇੱਕ 60‑ਅੰਕੀ ਪੈਮਾਨੇ (sexagesimal system) ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 60 ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਅੰਕ ਸੀ। ਇਸੇ 60 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, 1 ਘੰਟਾ = 60 ਮਿੰਟ, 1 ਮਿੰਟ = 60 ਸੈਕਿੰਡ, ਅਤੇ 360 ਡਿਗਰੀ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਣਿਆ। ਸੋਮੇਰੀ/ਬਾਬਲੀ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਰਸਤੇ ਨੂੰ 360 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ 360 ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਕਾਂ 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਇਸ ਆਰਟੀਕਲ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਸ ਲਿੰਕ ’ਤੇ ਕਲਿਕ ਕਰੋ
ਇਸ ਆਰਟੀਕਲ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ perplexity.ai ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ